Gervigreind í opinberri stjórnsýslu: Tækifæri og áskoranir.
Gervigreind er ekki lengur framtíðarsýn — hún er raunveruleiki sem opinberar stofnanir verða að taka afstöðu til. Íslensk stjórnvöld gáfu út aðgerðaáætlun um gervigreind 2025–2027 í júlí 2025 með 20 aðgerðum og fimm stefnumarkandi stoðum.
Stoðirnar fimm eru: Gervigreind í allra þágu, Samkeppnishæft atvinnulíf, Menntun í takt við tímann, Nýjar leiðir í opinberri þjónustu og Heilbrigðiskerfi framtíðarinnar. Tvær síðastnefndu stoðirnar eru nýjar í þessari áætlun og sýna aukna áherslu stjórnvalda á hagnýtingu gervigreindar í opinberri þjónustu og heilbrigðiskerfinu.
Hvað segir áætlunin um opinbera þjónustu?
Fjórða stoðin — Nýjar leiðir í opinberri þjónustu — inniheldur fjórar aðgerðir sem snerta opinberar stofnanir beint. Aðgerð 15 fjallar um aukin gæði og samræmingu í gögnum ríkisins, sem er forsenda fyrir notkun gervigreindar. Aðgerð 16 miðar að því að þróa miðlægt safn viðmiða og leiðbeininga um notkun gervigreindar fyrir opinbera aðila. Aðgerð 17 snýr að innleiðingu gervigreindarlausna hjá Stjórnarráðinu með áherslu á fræðslu og prófun í völdum ráðuneytum. Aðgerð 18 fjallar um samþætt umsóknar- og úthlutunarferli samkeppnissjóða þar sem gervigreind styður við gagnadrifna ákvarðanatöku.
Þessar aðgerðir tengjast allar málastjórnun. Gæði gagna (aðgerð 15) er undirstaða þess að gervigreind geti greint og flokkað mál rétt. Viðmið og leiðbeiningar (aðgerð 16) munu líklega skilgreina hvernig opinberar stofnanir mega nota gervigreind í ákvarðanatöku — þar á meðal í ferlum tengdum málastjórnun og lykil þjónustuferlum gagnvart borgaranum.
Lagaumgjörð í mótun
Aðgerð 2 í áætluninni fjallar um innleiðingu gervigreindarreglugerðar Evrópusambandsins á Íslandi. Samkvæmt áætluninni er gert ráð fyrir að frumvarp verði lagt fram vorið 2026, EFTA ríkin hafa reglugerðina til umfjöllunar þó að þýðing liggi ekki enn fyrir á íslensku. Reglugerðin flokkar gervigreindarkerfi sem notuð eru í opinberri stjórnsýslu til að meta réttindi borgara sem áhættumikil kerfi, og setur ítarlegar kröfur um gagnsæi, mannlegt eftirlit og stjórnun áhættu.
Tækifæri og áskoranir
Tækifærin eru augljós: Sjálfvirk flokkun mála og erinda. Greining á textum og samantektir. Leit þvert á gagnasöfn hins opinbera, notkun fulltrúagreindar og spágreindar á grundvelli þessara gagna. Stuðningur við ákvarðanatöku sem byggir á gögnum frekar en tilfinningu. Fyrir málastjórnun getur gervigreind þýtt hraðari afgreiðslutíma, betri þjónustu, aukið gagnsæi og minni handavinnu.
En áskoranirnar eru raunverulegar, gæði gagna skipta öllu máli — ef gögnin eru óhrein eða illa formuð, getur reynst erfitt að vinna með þau á hagnýtan hátt. Þá gerir löggjöfin skýrar kröfur til persónuverndar, sérstaklega hjá hinu opinbera þar sem viðkvæm gögn borgara eru vistuð og meðhöndluð. Lagaumhverfi og verklag er í mótun, þá eru fjölmargar hugbúnaðarlausnir í þróun á Íslandi sem munu valda straumhvörfum á fjölmörgum sviðum hins opinbera.
Samkvæmt greiningu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins gætu allt að 60% starfa í þróuðum ríkjum orðið fyrir áhrifum frá gervigreind — en um helmingur þeirra starfa mun njóta góðs af tækninni með aukinni framleiðni. Skýrsla World Economic Forum bendir á lykilhæfni muni breytast mikið, eða í 39% starfa. Þetta þýðir ekki að störf hverfi — heldur að þau breytist verulega á næstu árum. Stofnanir sem fjárfesta í þjálfun starfsfólks og skipulegri innleiðingu munu ná betri árangri og bæta þjónustu.
Byrja smátt — stækka síðan
Raunhæf nálgun er að byrja smátt. Velja eitt afmarkað verkefni þar sem gervigreind, eða lausn sem nýtir gervigreind, getur sannað gildi sitt. Mæla árangur,læra af reynslunni, stækka síðan mengið og svo koll af kolli. Stofnanir sem reyna að innleiða gervigreind á breiðum grunni án skýrra markmiða og breytingastjórnunar, gætu lent í vandræðum.
Vinnustofa um gervigreind og málastjórnun er hönnuð einmitt í þessum tilgangi — að kortleggja tækifæri í þínu starfsumhverfi, meta stöðu gagna og ferla og skilgreina fyrstu skref á raunhæfan hátt. Sex klukkustundir sem geta breytt nálgun stofnunarinnar að gervigreind.
